Poznańskie osiedla z historią – które warto odwiedzić ze względu na urbanistykę i architekturę?

Poznań najlepiej czytać nie z perspektywy pojedynczych zabytków, lecz całych fragmentów miasta. W kilku miejscach nadal bardzo wyraźnie widać, jak urbaniści próbowali rozwiązać problem mieszkania w mieście: raz przez willową dzielnicę zanurzoną w zieleni, innym razem przez zwarte modernistyczne domy dla rosnącej klasy średniej, a jeszcze gdzie indziej przez zaplanowanie od podstaw niemal samodzielnego osiedla. Takie miejsca pokazują więcej niż fasady. Układ ulic, wielkość działek, odsunięcie budynków od jezdni, obecność ogrodów czy sposób organizacji przestrzeni publicznej mówią sporo o tym, jak wyobrażano sobie dobre miasto sto lat temu.

Jeśli celem jest oglądanie urbanistyki i architektury, a nie tylko najbardziej rozpoznawalnych zabytków Poznania, trzy miejsca zasługują na szczególną uwagę: Sołacz, grunwaldzka Abisynia oraz Osiedle Warszawskie. Każde powstawało w innych warunkach i dla innego odbiorcy. I właśnie zestawienie ich podczas jednej wizyty daje najciekawszy efekt.

Sołacz – zaplanowana dzielnica willowa, której najważniejszym budynkiem jest krajobraz

Na Sołaczu pierwsze skrzypce gra nie konkretna willa, ale układ całej dzielnicy. To jedno z tych miejsc, w których dobrze widać, że urbanistyka zaczyna się wcześniej niż przy wejściu architekta na plac budowy.

Teren dzisiejszego Sołacza włączono do Poznania w 1907 roku, a w tym samym okresie rozpoczęła się realizacja kolonii willowej zaprojektowanej przez Josepha Stübbena, jednego z najważniejszych urbanistów działających w ówczesnym Poznaniu. Założenie obejmowało około 90 ha, z czego mniej więcej 44 ha przeznaczono pod zabudowę. Nie chodziło o maksymalne wykorzystanie gruntu. Domy miały stać wśród zieleni, przy ulicach dopasowanych do naturalnego ukształtowania terenu i doliny Bogdanki.

To właśnie odróżnia Sołacz od zwykłej siatki ulic z willami ustawionymi na dużych działkach. Stübben potraktował teren jako całość. Ważne były osie widokowe, zakrzywienia ulic, proporcje między zabudową a zielenią oraz połączenie części mieszkalnej z rekreacyjną.

Drugim filarem założenia jest Park Sołacki, realizowany w latach 1908–1911 według projektu Hermanna Kubego. Park ma około 14 ha i rozciąga się wzdłuż doliny Bogdanki. Stawy nie są więc dekoracją dodaną później do przypadkowego skweru. Od początku stanowiły część koncepcji przestrzennej.

Na spacerze najlepiej zwrócić uwagę na:

• aleję Wielkopolską, która tworzy reprezentacyjne połączenie Sołacza z bardziej zwartą częścią miasta;
• ulice Mazowiecką, Śląską i Podolską oraz okolice placu Spiskiego, gdzie dobrze czytelna jest skala historycznej kolonii willowej;
• relację domów z ogrodami – wiele budynków nie próbuje dominować nad ulicą, lecz jest cofniętych w głąb parceli;
• Park Sołacki i przebieg Bogdanki, bo bez tego elementu ogląda się tylko połowę projektu.

Architektura jest zróżnicowana. Najstarsze domy odwołują się przede wszystkim do stylów historyzujących, późniejsza zabudowa uzupełniała istniejący układ. To plus dla spacerowicza, ale problem z punktu widzenia ochrony dziedzictwa: Sołacz nie jest skansenem. Domy były przebudowywane, zmieniały stolarkę, ogrodzenia i detal, pojawiały się także późniejsze obiekty o zupełnie innej skali.

Najczęstszy błąd podczas zwiedzania? Przejście wyłącznie przez park. Park jest świetny, ale wtedy pomija się sedno tego miejsca. Na Sołacz dobrze przeznaczyć około 60–90 minut i zrobić pętlę obejmującą zarówno zieleń, jak i kilka bocznych ulic willowych.

Abisynia na Grunwaldzie – przedwojenny modernizm bez monumentalnych gestów

Poznańska Abisynia nie jest formalną nazwą administracyjną osiedla. Określenie przylgnęło do fragmentu Grunwaldu zabudowywanego przede wszystkim w latach 30. XX wieku. I właśnie nieformalny charakter nazwy dobrze pasuje do samego miejsca: nie znajdziemy tu jednej reprezentacyjnej alei ani budynku, przed którym ustawiają się grupy turystyczne.

Trzeba patrzeć na powtarzalność zasad projektowania domów.

Jeszcze na planach miasta z 1927 roku znaczna część tego obszaru była praktycznie niezabudowanymi Błoniami Grunwaldzkimi. W kolejnej dekadzie sytuacja zmieniła się radykalnie. Rozwój tej części Poznania odbywał się w ramach planowania prowadzonego przez Miejską Pracownię Urbanistyczną kierowaną przez Władysława Czarneckiego.

Abisynia powstała wśród pól, na ówczesnym obrzeżu zwartej zabudowy Poznania. Charakterystyczne były kubiczne bryły, jasne elewacje, płaskie dachy, oszczędny detal i funkcjonalne rozplanowanie wnętrz. Z dzisiejszej perspektywy część tych domów wygląda skromnie. W latach 30. był to jednak język architektonicznej nowoczesności.

Najlepiej szukać go w rejonie ulic Kasztelańskiej, Wolsztyńskiej, Olszynka i pobliskich ulic Starego Grunwaldu. Nie chodzi o zaliczenie konkretnego numeru domu. Lepiej porównywać kilka sąsiednich budynków i sprawdzać, co zostało z pierwotnej formy.

Dobry przedwojenny modernizm można rozpoznać po kilku cechach:

• zwartej, geometrycznej bryle;
• niewielkiej liczbie elementów dekoracyjnych;
• horyzontalnym układzie części okien;
• płaskim lub wizualnie ukrytym dachu;
• balkonach i tarasach traktowanych jako część kompozycji budynku;
• wyraźnym podporządkowaniu wyglądu funkcji domu.

Tu pojawia się największa niedogodność dla osoby zainteresowanej architekturą. Abisynia została przez dziesięciolecia mocno przekształcona. Docieplenia, zmienione kolory tynków, nowe podziały okien, dodatkowe kondygnacje, zabudowane tarasy czy rozbudowane części wejściowe potrafią zatrzeć modernistyczny charakter budynku. Nie każdy biały dom z płaskim dachem jest też obiektem przedwojennym.

To jednak paradoksalnie czyni spacer ciekawszym. Można obserwować, jak architektura mieszkaniowa reaguje na kolejnych właścicieli, zmieniające się standardy cieplne i potrzebę zwiększania powierzchni użytkowej. Ochrona charakteru całego osiedla jest znacznie trudniejsza niż konserwacja pojedynczego gmachu.

Na Abisynię wystarczy około 45–60 minut, pod warunkiem że spacer odbywa się spokojnie. Oglądanie tego miejsca z samochodu nie ma większego sensu – najciekawsze są proporcje domów, detale i różnice pomiędzy kolejnymi parcelami.

Osiedle Warszawskie – jak w latach 20. próbowano zbudować uporządkowane przedmieście

Osiedle Warszawskie pokazuje jeszcze inny etap rozwoju Poznania. Zaczęto przygotowywać je w połowie lat 20., a w 1927 roku powstawało już jako świadomie projektowana jednostka urbanistyczna związana z koncepcjami architekta Sylwestra Pajzderskiego.

To ważne, bo osiedle nie było przypadkowym zbiorem domów powstających wzdłuż istniejącej drogi. Zaplanowano układ ulic, parcele, centrum założenia oraz relację części mieszkalnej z przestrzenią wspólną. Widoczne były przy tym wpływy popularnej na początku XX wieku koncepcji miasta-ogrodu.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jest układ skupiony wokół rejonu ulic Warszawskiej, Łowickiej i Kutnowskiej. W planach znajdowało się tam miejsce na funkcję wspólną, a regularniejszy niż na Sołaczu układ ulic wyraźnie pokazuje, że projektanci pracowali nad całym organizmem osiedla, a nie nad pojedynczymi działkami.

Architektura domów jest mniej awangardowa niż na grunwaldzkiej Abisynii. Dominowały miejskie wille i domy przeznaczone dla klasy średniej, często z tradycyjną formą, ograniczonym detalem i własnym ogrodem. To miejsce warto więc odwiedzić nie po to, żeby szukać spektakularnego modernizmu, lecz żeby zobaczyć, jak przedwojenne planowanie próbowało połączyć kilka pozornie sprzecznych oczekiwań: dostęp do miasta, własny dom, ogród, spokojną ulicę oraz podstawową infrastrukturę społeczną.

W latach 30. osiedle rozwijało także zaplecze publiczne. W 1935 roku powstał kościół Chrystusa Odkupiciela, a w tym samym okresie budowano szkołę projektu Jerzego Tuszowskiego, rozbudowaną w 1937 roku. To istotny szczegół. Dobrze zaprojektowane osiedle nie kończy się na rzędach domów. Jeśli ma działać jako fragment miasta, potrzebuje szkoły, usług i miejsc integrujących mieszkańców.

Dzisiejszy problem jest podobny jak na Abisynii: późniejsze uzupełnienia zabudowy utrudniają odczytanie pierwotnej koncepcji. Puste przed wojną parcele zabudowywano również po 1945 roku, więc spacer prowadzi przez kilka warstw architektury. Nie jest to wada, o ile nie oczekuje się jednolitego zespołu zachowanego dokładnie w stanie z lat 30.

Na zwiedzanie dobrze przeznaczyć około 45 minut. Najwięcej daje przejście bocznymi ulicami, a nie marsz wzdłuż ruchliwej ulicy Warszawskiej. To właśnie wewnątrz osiedla najlepiej widać wielkość działek, rytm zabudowy i znaczenie ogrodów.

Jeśli na poznawanie historycznych osiedli jest tylko pół dnia, kolejność powinna być prosta: najpierw Sołacz, bo jego układ przestrzenny jest najbardziej czytelny; później Abisynia, żeby porównać willową architekturę początku wieku z modernizmem lat 30.; na końcu Osiedle Warszawskie, gdzie najlepiej widać próbę stworzenia kompletnego, planowanego przedmieścia. Największym błędem jest skupienie się wyłącznie na pojedynczych „ładnych domach”. Najpierw trzeba odczytać ulicę, działki, zieleń i odległości między budynkami. Dopiero później oglądać fasady.

FAQ – praktycznie przed spacerem po historycznych osiedlach Poznania

Które osiedle wybrać, jeśli mam czas tylko na jedno?
Sołacz. Najłatwiej odczytać tam kompletną koncepcję urbanistyczną: układ ulic, wille, zieleń, dolinę Bogdanki i Park Sołacki. Na spokojny spacer trzeba liczyć około 60–90 minut.

Gdzie najlepiej oglądać poznański modernizm mieszkaniowy?
Na grunwaldzkiej Abisynii. Trzeba jednak patrzeć krytycznie, ponieważ wiele domów zostało przebudowanych, ocieplonych lub nadbudowanych. Najciekawsze jest porównywanie zachowanych przedwojennych proporcji budynków z późniejszymi zmianami.

Czy te miejsca można zwiedzić samochodem?
Można między nimi przejechać, ale wewnątrz osiedli samochód bardziej przeszkadza niż pomaga. Detale elewacji, rytm działek i relacje między domem a ogrodem są czytelne dopiero podczas spaceru. Na trzy osiedla wraz z przejazdami dobrze przeznaczyć około 3–4 godzin.

Czy na Sołaczu wystarczy zobaczyć Park Sołacki?
Nie. Park jest tylko częścią większej kompozycji. Bez ulic Mazowieckiej, Śląskiej, Podolskiej i okolic placu Spiskiego trudno zrozumieć, dlaczego Sołacz jest interesujący z punktu widzenia urbanistyki.

Czy Abisynia jest oficjalną nazwą poznańskiego osiedla?
Nie. To utrwalona historycznie nazwa zwyczajowa fragmentu Grunwaldu. Właśnie dlatego szukając tego miejsca na współczesnych mapach, lepiej orientować się według ulic, przede wszystkim rejonu Kasztelańskiej i Wolsztyńskiej.

Od czego zacząć pierwszy spacer architektoniczny po Poznaniu?
Od alei Wielkopolskiej i Sołacza. Najpierw trzeba zobaczyć w praktyce, jak wygląda osiedle projektowane jako całość. Dopiero później warto jechać na Grunwald i porównywać ten model z bardziej zwartą, funkcjonalistyczną architekturą lat 30. Taka kolejność pozwala naprawdę zauważyć różnice, zamiast oglądać kolejne domy bez kontekstu.

Więcej informacji na: https://apartamentybrowarpoznan.pl