Co zrobić, gdy drugi rodzic nie wyraża zgody na wyjazd dziecka za granicę?

Brak zgody drugiego rodzica nie oznacza automatycznie, że zagraniczny wyjazd dziecka trzeba odwołać. Oznacza jednak coś innego: nie wolno zastąpić wymaganej zgody własną decyzją, jeżeli oboje rodzice mają prawo współdecydować o istotnych sprawach dziecka. Dotyczy to nie tylko przeprowadzki do innego kraju, ale również zwykłego wakacyjnego wyjazdu.

Najważniejsze jest więc ustalenie, czy zgoda drugiego rodzica w konkretnej sytuacji rzeczywiście jest potrzebna. Sam rozwód, rozstanie rodziców ani to, że dziecko na stałe mieszka z jednym z nich, nie przesądzają tej kwestii. Decydujące znaczenie ma zakres władzy rodzicielskiej wynikający z aktualnego orzeczenia sądu.

Jeżeli zgody uzyskać się nie da, spór może rozstrzygnąć sąd rodzinny. Nie jest to jednak formalność wykonywana tylko po to, aby „podbić” wcześniej zaplanowane wakacje. Sąd bada przede wszystkim interes dziecka, cel wyjazdu, jego długość, wpływ podróży na kontakty z drugim rodzicem i – przy wyjeździe na stałe – konsekwencje zmiany całego środowiska życia dziecka.

Najpierw sprawdź, czy zgoda drugiego rodzica rzeczywiście jest potrzebna

Punktem wyjścia jest art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich wykonuje ją samodzielnie w sprawach bieżących, ale o istotnych sprawach dziecka rodzice powinni rozstrzygać wspólnie. Gdy porozumienia nie ma, decyzję podejmuje sąd opiekuńczy.

Wyjazd dziecka za granicę – również wakacyjny – należy właśnie do takich istotnych spraw.

W praktyce pierwszym dokumentem, który trzeba wyjąć z szuflady, nie jest rezerwacja hotelu, lecz ostatni prawomocny wyrok lub postanowienie dotyczące władzy rodzicielskiej. Trzeba dokładnie przeczytać jego sentencję.

Zgoda drugiego rodzica co do zasady będzie potrzebna, gdy:

• oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską;

• władza jednego z rodziców została ograniczona, ale nadal zachował on prawo współdecydowania o wyjazdach zagranicznych albo innych istotnych sprawach dziecka;

• orzeczenie sądu nie wyłącza jego udziału w podejmowaniu decyzji tego rodzaju.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej, jego władza została zawieszona albo została ograniczona w taki sposób, że nie ma on już prawa współdecydowania o danej sprawie. Nie wystarczy jednak założenie: „ma ograniczone prawa, więc nie muszę pytać”. Zakres ograniczenia trzeba przeczytać dosłownie.

Częsty błąd pojawia się po rozwodzie. Dziecko mieszka z matką, ojciec widuje je dwa razy w miesiącu, więc matka zakłada, że sama może zdecydować o wyjeździe do Hiszpanii czy Chorwacji. Miejsce stałego pobytu dziecka i prawo do decydowania o zagranicznym wyjeździe to dwie różne kwestie.

Tak samo trzeba rozdzielić dwie zgody, które w praktyce są regularnie mylone:

zgodę na wydanie dziecku paszportu oraz zgodę na konkretny wyjazd dziecka za granicę.

To nie jest to samo. Rodzic, który kilka miesięcy wcześniej zgodził się na wyrobienie dziecku paszportu, nie udziela tym samym bezterminowej zgody na wszystkie przyszłe podróże.

Osobnym problemem są wymagania kraju docelowego, przewoźnika lub służb granicznych. W niektórych państwach dziecko podróżujące tylko z jednym rodzicem powinno mieć przy sobie dodatkową zgodę drugiego rodzica, czasem z podpisem urzędowo lub notarialnie poświadczonym, a niekiedy również jej tłumaczenie. Przed wyjazdem trzeba więc sprawdzić wymagania konkretnego państwa, również wtedy, gdy między rodzicami nie ma żadnego sporu.

Gdy porozumienia nie ma, sprawę może rozstrzygnąć sąd rodzinny

Jeżeli drugi rodzic odmawia zgody, unika odpowiedzi albo konflikt trwa tak długo, że realnie blokuje wyjazd, właściwą drogą jest wniosek do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka.

Co do zasady składa się go do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Opłata od takiego wniosku wynosi obecnie 100 zł.

Wniosek powinien być konkretny. Zdanie „proszę o zgodę na wyjazdy zagraniczne z dzieckiem” jest znacznie mniej przekonujące niż dokładne określenie:

• dokąd dziecko ma wyjechać;

• kiedy ma nastąpić wyjazd i powrót;

• jaki jest cel podróży;

• gdzie dziecko będzie przebywać;

• kto będzie z nim podróżował;

• w jaki sposób zostanie zapewniona opieka;

• jak wyjazd wpłynie na szkołę lub przedszkole;

• jak zostaną zrealizowane kontakty dziecka z drugim rodzicem.

Jeżeli chodzi o dwutygodniowe wakacje, dobrze przygotowany wniosek może wskazywać np. wyjazd do Włoch od 5 do 19 lipca, miejsce pobytu, sposób podróży i rozwiązanie kwestii kontaktu przypadającego w tym czasie. Im mniej niewiadomych pozostawia rodzic, tym łatwiej ocenić, czy wyjazd faktycznie służy dziecku.

Przy przeprowadzce na stałe za granicę poprzeczka jest znacznie wyżej. Tu nie chodzi już o kilkanaście dni poza Polską, ale o zmianę centrum życiowego dziecka. Znaczenie mogą mieć m.in.:

• warunki mieszkaniowe w nowym kraju;

• konkretna szkoła lub przedszkole;

• znajomość języka przez dziecko;

• możliwość korzystania z opieki zdrowotnej;

• sytuacja zawodowa i finansowa rodzica wyjeżdżającego;

• sieć rodzinna i opiekuńcza na miejscu;

• dotychczasowa relacja dziecka z drugim rodzicem;

• realny plan dalszych kontaktów;

• koszty i czas podróży między państwami;

• wiek dziecka i jego własne stanowisko, jeżeli stopień dojrzałości pozwala je uwzględnić.

To właśnie tutaj najczęściej wykładają się wnioski pisane wyłącznie z perspektywy dorosłego. „Dostałam lepszą pracę w Niemczech” albo „mój partner mieszka w Holandii” wyjaśnia motywację rodzica, ale nie odpowiada jeszcze na najważniejsze pytanie: co konkretnie na zmianie zyska dziecko i jak zostanie zabezpieczona jego relacja z drugim rodzicem?

Sąd nie jest również związany samym faktem wykupienia biletów czy rezerwacji hotelu. Kupowanie bezzwrotnych wakacji przed rozwiązaniem sporu jest więc kiepską metodą wywierania presji. Może skończyć się nie tylko utratą pieniędzy, lecz także argumentem, że rodzic najpierw podjął jednostronną decyzję, a dopiero później próbuje uzyskać dla niej podstawę prawną.

Nie ma też rozsądnego powodu, aby składać wniosek kilka dni przed planowanym wylotem. Przepisy nie gwarantują rozpoznania sprawy przed terminem urlopu, a sąd może potrzebować stanowiska drugiego rodzica, dokumentów, przesłuchania uczestników lub dalszych wyjaśnień. Im poważniejsza zmiana – szczególnie przeprowadzka – tym mniej realne jest potraktowanie sprawy jak szybkiej procedury administracyjnej.

Paszport, dokumenty i ryzyko samowolnego wyjazdu

Najbardziej kosztowny błąd pojawia się wtedy, gdy rodzic uznaje, że skoro dziecko ma ważny paszport albo dowód osobisty, problem zgody przestaje istnieć. Dokument podróży potwierdza możliwość przekroczenia granicy, ale nie rozstrzyga rodzinnego sporu o prawo do podjęcia decyzji o wyjeździe.

Przy wyrabianiu paszportu dla małoletniego zasadą jest zgoda rodziców mających odpowiednie uprawnienia. Jeżeli zgody jednego z nich nie da się uzyskać albo rodzice pozostają w sporze, możliwe jest przedstawienie prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego zastępującego tę zgodę. Inaczej jest, jeśli rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została zawieszona lub odpowiednio ograniczona.

Przed skierowaniem sprawy do sądu dobrze uporządkować dokumenty i dokładnie ustalić zakres żądania. Jak wskazuje w swoich materiałach marka umocowana.pl, w sprawach rodzinnych szczególnego znaczenia nabiera prawidłowe określenie tego, czego rodzic rzeczywiście chce od sądu. W tej sytuacji trzeba rozróżnić przede wszystkim zgodę na wydanie dokumentu paszportowego, zgodę na konkretną podróż oraz zgodę na zmianę miejsca pobytu dziecka za granicę. Próba załatwienia trzech różnych problemów jednym ogólnym zdaniem często tylko komplikuje postępowanie.

Jeżeli wyjazd jest już zaplanowany, praktyczna teczka powinna zawierać co najmniej:

• aktualne orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów;

• akt urodzenia dziecka, jeżeli jest potrzebny w danej procedurze;

• informacje o celu i terminie podróży;

• dane dotyczące miejsca pobytu za granicą;

• plan transportu;

• korespondencję pokazującą próbę uzyskania zgody drugiego rodzica;

• przy przeprowadzce – dokumenty dotyczące mieszkania, pracy, szkoły lub przedszkola i planu kontaktów z rodzicem pozostającym w Polsce.

Nie warto natomiast budować sprawy na kilkudziesięciu stronach kłótni z komunikatora, jeżeli z tych wiadomości nie wynika nic poza wzajemną niechęcią. Znacznie istotniejsza jest krótka i rzeczowa korespondencja pokazująca, że przedstawiono konkretny plan wyjazdu, poproszono o stanowisko i nie udało się osiągnąć porozumienia.

Samowolny wyjazd jest szczególnie ryzykowny. Jeżeli drugi rodzic ma prawo współdecydować o miejscu pobytu lub wyjeździe dziecka, wywiezienie dziecka bez jego zgody może uruchomić poważny spór prawny. Przy wyjazdach międzynarodowych może pojawić się również problem bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka w rozumieniu przepisów dotyczących międzynarodowych spraw rodzinnych, w tym mechanizmów konwencji haskiej.

Ryzyko jest jeszcze większe, gdy początkowo uzgodniono tylko wakacje, a jeden rodzic po wyjeździe oznajmia, że z dzieckiem już nie wróci. Zgoda na dwutygodniowy pobyt we Francji nie jest zgodą na przeniesienie tam miejsca życia dziecka.

Dlatego przy konflikcie rodziców nie należy testować systemu na zasadzie: „skoro na lotnisku nikt mnie nie zatrzymał, to znaczy, że mogłem wyjechać”. Brak kontroli dokumentu zgody na granicy nie legalizuje decyzji podjętej z pominięciem uprawnień drugiego rodzica.

FAQ – zgoda drugiego rodzica na wyjazd dziecka za granicę

Czy na tygodniowe wakacje z dzieckiem za granicą potrzebna jest zgoda drugiego rodzica?
Tak, jeżeli drugi rodzic ma władzę rodzicielską obejmującą prawo współdecydowania o tej istotnej sprawie. Krótki, turystyczny charakter podróży nie powoduje automatycznie, że zgoda przestaje być potrzebna.

Czy po rozwodzie mogę samodzielnie wyjechać z dzieckiem za granicę?
Rozwód sam w sobie nie daje takiego uprawnienia. Trzeba sprawdzić wyrok rozwodowy i ustalić, jaki zakres władzy rodzicielskiej ma drugi rodzic. Jeżeli nadal współdecyduje o istotnych sprawach dziecka, jego zgoda może być konieczna.

Czy zgoda na wyrobienie paszportu jest jednocześnie zgodą na wyjazd?
Nie. To dwie odrębne kwestie. Zgoda na wydanie paszportu dotyczy dokumentu, a zgoda na podróż – konkretnej decyzji dotyczącej dziecka.

Co zrobić, gdy drugi rodzic mówi po prostu „nie” i nie podaje żadnego powodu?
Najpierw przedstaw mu na piśmie konkretny plan: państwo, termin, miejsce pobytu, transport i sposób realizacji kontaktów. Jeżeli odmowa pozostaje, można wystąpić do sądu rejonowego – sądu rodzinnego – o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka.

Ile kosztuje wniosek do sądu?
Opłata od wniosku o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka wynosi 100 zł. Dodatkowe wydatki mogą powstać np. przy korzystaniu z profesjonalnego pełnomocnika, tłumaczeniach albo innych czynnościach potrzebnych w konkretnej sprawie.

Czy sąd zawsze zgodzi się na wakacyjny wyjazd?
Nie. Sam fakt, że jest to urlop, nie przesądza wyniku. Sąd bierze pod uwagę dobro dziecka, bezpieczeństwo podróży, wpływ wyjazdu na kontakty z drugim rodzicem oraz całokształt okoliczności rodzinnych.

Czy mogę kupić bilety i dopiero później wystąpić do sądu?
Możesz, ale przy konflikcie rodziców jest to niepotrzebne ryzyko finansowe. Kupienie biletu nie wiąże sądu i nie daje pierwszeństwa w rozpoznaniu sprawy. Przy bezzwrotnej rezerwacji można stracić całą zapłaconą kwotę.

Czy zgoda drugiego rodzica powinna być notarialna?
Polskie przepisy dotyczące samej decyzji rodziców o wyjeździe nie ustanawiają jednego obowiązkowego formularza zgody używanego przy każdej podróży. Trzeba jednak sprawdzić wymagania państwa docelowego, tranzytowego oraz przewoźnika, ponieważ mogą oczekiwać pisemnej zgody, poświadczenia podpisu albo tłumaczenia.

Czy mogę wyjechać bez zgody, jeśli dziecko ma ważny dowód osobisty?
Ważny dowód lub paszport nie zastępuje zgody wymaganej w stosunkach między rodzicami. To, że dziecko technicznie ma dokument pozwalający podróżować, nie oznacza jeszcze, że jeden rodzic może sam zdecydować o zagranicznym wyjeździe.

Od czego zacząć, gdy wyjazd jest już zaplanowany, a drugi rodzic odmawia?
Najpierw sprawdź ostatnie prawomocne orzeczenie dotyczące władzy rodzicielskiej. To ważniejsze niż bilety, rezerwacje i ustne ustalenia. Jeżeli z orzeczenia wynika, że drugi rodzic nadal ma prawo współdecydować o zagranicznym wyjeździe, przedstaw mu konkretny plan podróży na piśmie. Jeżeli nadal nie ma zgody, kolejnym krokiem jest wniosek do właściwego sądu rodzinnego. Najgorszym pierwszym ruchem jest samowolny wyjazd i próba rozwiązania problemu już po przekroczeniu granicy.